میرزا محمد علی خان قراگزلو همدانی )فریدالملک(

میرزا محمد علی خان قراگزلو همدانی فریدالملک فرزند محمد خان فرزند عبدالحسین خان در سال 1263 هجری قمری در همدان متولد شده و در سال 1292 قمری که الله قلی میرزا یا الله قلی خان ایلخانی به جای محمد رحیم خان قاجار دولو علاءالدوله حاکم همدان شد میرزا محمد علی خان در دستگاه او به سمت منشی باشی (رئیس دفتر حکومتی) وارد خدمت گردید. در اواخر سال 1293 قمری که الله قلی خان ایلخانی از حکومت همدان معزول و به تهران آمد چون انشا و خط میرزا محمد علی خان خوب بود و ایلخانی هم احتیاج به یک نفر منشی داشت همین طور در دستگاه او باقی ماند و در سال 1298 قمری که ایلخانی به جای ناصر قلی خان عمیدالملک پسر امیر اصلان خان مجدالدوله دایی ناصرالدین‌شاه حاکم زنجان شد و حکومتش تا ربیع‌الثانی 1299 ق. ادامه داشت، میرزا محمد علی خان نیز با همان سمت سابق به همراه وی به زنجان رفت. در سال 1299 قمری که ملکم خان ناظم‌الملک برای دادن گزارش و تحکیم مقام خویش از لندن به تهران آمد چون با الله قلی خان ایلخانی سابقه دوستی داشت میرزا محمدعلی خان همدانی به وسیله او با ملکم آشنا شد و در اواخر همین سال که ملکم خان ملقب به ناظم‌الدوله گردید و برای ادامه خدمت خود به لندن رفت، میرزا محمد علی خان را نیز به عنوان منشی سفارت به همراه خود به لندن برد و تا سال 1306 قمری مدت 6 سال با سمت منشیگری در سفارت بود و در این مدت یکی دو بار هم از طرف سفارت به تهران آمده و باز مراجعت نمود. پس از این که ملکم خان در سال 1307 قمری از سفارت معزول و تمام مناصب، لقب و درجاتی که داشت از او گرفته شد و میرزا محمدعلی خان معین‌الوزاره سرکنسول ایران در تفلیس ملقب به علاءالسلطنه شده به جای او سفیر لندن گردید میرزا محمد علی خان همدانی هم به ایران بازگشت و بیکار بود. در ایامی که منشی سفارت و در لندن بود گزارش‌های ملکم خان به وزارت امور خارجه و نسخه اصلی اغلب رساله‌های او که از لندن به تهران می‌رسید به خط فریدالملک بوده است.

محمد حسن خان اعتمادالسلطنه در یادداشتهای روزانه خود راجع به وی چنین می‌نویسد: «28 محرم 1308: صبح که باغ[i] رفتم معاون‌الملک[ii] را دیدم که میرزا محمدعلی خان منشی سفارت لندن را به حضور آورده بود. شاه قریب یک ساعت با او خلوت فرمودند». در سال 1308 قمری جمعی از افراد را از قبیل میرزا رضای کرمانی (کشنده ناصرالدین‌شاه) حاج سیاح ـ میرزا جعفر حکیم‌الهی و فریدالملک را دستگیر کرده به قزوین فرستادند و در آنجا مدت بیست و دو ماه در کنده و زنجیر بسر بردند. علت زندانی شدن فریدالملک برای این بود که چون نام برده موزع و ناشر روزنامه قانون و رسالات ملکم خان پس از عزلش از سفارت بود از این جهت دولت که از عمل وی مستحضر شد او را توقیف و بعد تبعید و زندانی نمود.

محمد حسن خان اعتمادالسلطنه در یادداشتهای روزانه ـ خطی ـ خود (13 رمضان 1308ق.) جهت توقیف او را این طور شرح می‌دهد: «دیشب تا صبح نخوابیدم صبح زود بیرون آمدم افواهاً تفصیل این مقدمه[iii] را شنیدم که چندی قبل نوشتجات تهدیدآمیزی از ولایات برای شاه آورده و بعضی کاغذها هم در عمارت سلطنتی خود شاه پیدا کردند که شکوه از وضع دولت و تهدید به شاه بوده است. مجلس شورایی مرکب از امین‌السلطان و امین‌الدوله و نایبالسلطنه و مخبراالدوله و کنت تشکیل می‌دهند و این نوشتجات را به حضرات ارائه می‌نمایند. امین‌السلطان به واسطه عداوت کاملی که با میرزا ملکم خان و مرده‌های او دارد به شاه عرض می‌کند این کار دوستان ملکم است و مقصودش از این عرض هم تحریک عداوت شاه است به میرزا ملکم و هم بروز عداوت دوستان ملکم خان است اما از این غافل که این کارها از معاندین خود امین‌السلطان است که در تهران هستند می‌خواهند شاه را به وحشت بیاندازند شاید به امین‌السلطان تاختی ببرند او را معزول کنند در هر صورت این عرض امین‌السلطان مؤثر شده شاه فرموده بودند کسی که می‌توان نسبت یگانگی با ملکم دارد در تهران کیست امین‌السلطان عرض کرده بود میرزا محمد علی خان منشی سابق او است که حالا در تهران است فی‌الفور بدون غور و تحقیق می‌روند خانه میرزا محمد علی خان خودش را با نوشتجاتش می‌برند خانه نایبالسلطنه خودش را حبس می‌کنند نوشتجاتش را که می‌بینند مسوده آرتیکلی[iv] که به جهت روزنامه قانون نوشته بودند و آنچه که حالا می‌گویند قدح قانون بوده نه مدح در هر حال این مسوده از نوشتجات او بیرون می‌آید.

نایبالسلطنه از آنجا که جزئی را کلی می‌کند که خیالات شاه را به جهت دیگر مشغول کند که مسأله گرانی مأکولات از میان برود اهمیتی به این آرتیکل می‌دهد جویا می‌شوند که کی این را نوشته میرزا محمد علی خان می‌گوید سید ولی نوشته[v] می‌روند و سید ولی را می‌گیرند آن احمق اول انکار می‌کند بعد از تهدیدات اقرار می‌کند که خط من است اما میرزا فروغی[vi] تقریر نموده و من تحریر کردم معلوم است که حضرت والا با کم التفاتی که با من دارد چنین فرصتی را از دست نمی‌دهد دیشب فرستاده بود نوشتجات او را بردند خود میرزا فروغی مخفی شده امروز هر کجا فرستادم او را پیدا نکردم بیشتر این پنهان شدن او مرا به وحشت انداخته اگرچه میرزا ابوتراب خان[vii] پیغام داده بود که در نوشتجات او چیزی نبوده که سبب خیانت او باشد اما معلوم است حالت من چه باید باشد».

پس از آزاد شدن از حبس، بین سال‌های 1310 و 1320 قمری دو بار دیگر به اروپا سفر کرد و پس از مراجعت و ملقب شدن به فریدالملک در سال 1321 قمری به سمت کارگذار مهام خارجه و ریاست تذکره ایالت کرمانشاه منصوب و تا سال 1324 قمری در آنجا به کار مشغول بوده است. از نامبرده یادداشتهای روزانه‌ای به خط خودش باقی مانده که هنوز چاپ نشده است، از جمله در یکی از یادداشتهای مزبور چنین نوشته شده: «از 21 صفر 1321 تا امروز اول شعبان 1324 به امور کارگذاری و ریاست تذکره ایالت کرمانشاه مشغول و با مردم این بلد حتی‌الامکان با حسن سلوک رفتار نمودم همین قدر شکر می‌کنم که احدی از بنده شاکی و ناراضی نیست. نیک نامی را بر جمع مال دنیا و اذیت مردم ترجیح دادم ذخیره سفرم در کرمانشاه همین است که نوشتم». پس از چندی دوباره در سال 1327 قمری به مأموریت کرمانشاه رفته و تا سال 1330 در کرمانشاه بوده و به علت کسالت به همدان مراجعت می‌نماید و مدت دو سال نیز کارگذار همدان بود و بعد به علت شدت کسالت و دو سال در منزل بستری بودن در ذیقعده سال 1334 قمری در سن 71 سالگی درگذشت.

 



[i]. کاخ گلستان.

[ii]. مراد از معاون‌الملک میرزا محمد علی خان مستوفی پسر اکبر و ارشد میرزا عباس خان تفرشی قوام‌الدوله است که پس از فوت پدرش در سال 1314 قمری ملقب به قوام‌الدوله شد.

[iii]. دستگیری سید ولی و مخفی شدن میرزا فروغی.

[iv]. مقاله.

[v]. سید ولی مرتب حروف یعنی فرم‌بند روزنامه اطلاع بوده.

[vi]. میرزا محمد حسین خان ذکاءالملک.

[vii]. نظم‌الدوله خواجه نوریان.

 

 

منبع

بامداد، مهدی، "شرح حال رجال ایران"، انتشارات زوار، چاپ پنجم، تهران، 1378 ش.