میرزا عبدالوهاب اصفهانی )ملقب به معتمدالدوله و متخلص به نشاط(

میرزا عبدالوهاب اصفهانی ملقب به معتمدالدوله و متخلص به نشاط از ادبا، فضلا، شعرا، خوشنویسان و منشیان درجه یک محسوب بوده و در دوره سلطنت فتحعلی‌شاه قاجار در سال 1224 ق. به جای میرزا رضا قلی نوائی منشی‌الممالک که به وزارت خراسان رفت به سمت منشی‌الممالکی (ریاست دفتر مخصوص شاهنشاهی) منصوب و در همین سال ملقب به معتمدالدوله گردید و تا اوایل جنگ روس و ایران (1241 ﻫ . ق) در سمت مزبور باقی و برقرار بود.[i]

در سال 1233ق. که فتح خان وزیر شاه محمود سدوزایی درانی پس از مکاتبه و ارسال رسل و رسائل به نزد امرا و خوانین خراسان آنان را با خود همراه و متحد نمود و بعد با سی هزار سوار برای گرفتن مشهد حرکت کرد. دولت معتمدالدوله را برای استمالت خوانین فرستاد و در ملاقات با آنان مساعی زیادی به کار برد و بعد با شجاع‌السلطنه به هرات رفت و پس از شکست فتح خان و پراکنده شدن لشکریانش معتمدالدوله جمعیت بنیادخان هزاره (یکی از متحدین فتح خان) را دیده به گمان این که اردوی والی خراسان است به میان آنان رفت و دستگیر شد. معتمدالدوله در چند روزی که توقیف بود بنیادخان را کاملاً رام و مطیع دولت کرده و مانند سابق به طرف ایران متمایلش گردانید و به توسط وی پس از عفو بنیادخان، دولت حکومت باخزر، کوسویه و غوریان یعنی از تربت‌جام تا به نزدیکی هرات را به وی واگذار نمود و بعد بنیادخان معتمدالدوله را با احترامات زیاد به نزد حسنعلی میرزا فرستاد. در سال 1236 ق. که دوباره امرا و خوانین خراسان در مخالفت با دولت متفق شدند، فتحعلی‌شاه معتمدالدوله را برای استمالت و گفتوگو با آنان به خراسان فرستاد و شجاع‌السلطنه را به تهران احضار نمود. به واسطه تصادمات واقعه بین ایران و روس که روابط خارجی مملکت محتاج به اداره خاصی گردید در همین سال به سمت انتظام مهام وزارت خارجه یعنی وزیر خارجه معین شد. در سال 1237 ق. باز فتحعلی‌شاه برحسب درخواست شجاع‌السلطنه برای بار سوم معتمدالدوله را برای انجام خدمات و تصفیه امور به خراسان فرستاد و در سال 1238 ق. صید محمدخان جلایر حاکم کلات را که چندان اطاعتی از والی خراسان نداشت به وی اطمینان کامل داده به همراه خود به تهران نزد فتحعلی‌شاه آورد و مورد بخشایش واقع شد. میرزا عبدالوهاب نشاط فوقالعاده طرف توجه و مرحمت فتحعلی‌شاه بوده تا جایی که دستور داد که تمام بدهی او را که بالغ بر سیصد هزار ریال می‌شد از خزانه دولت پرداخت نمایند. درگذشت نشاط در سال 1244 ﻫ . ق اتفاق افتاد. محمد زمان خان قاجار قوانلو متخلص به منصف متوفی در سال 1264 ﻫ . ق در تاریخ فوت او گفته: از قلب جهان نشاط رفته (1244). مدتی قبل از وفاتش مجذوب گردیده بود در این مدت موقتاً کفالت خدمات او به میرزا مهدی فراهانی ملقب به ملک الکتاب و متخلص به عشرت داماد میرزا بزرگ قائم مقام اول محول بوده است. و بعد در همین سال (1244 ق.) میرزا فریدون مشهور به میرزا خانلر بند پئی مازندرانی منشی‌الممالک شد لکن وی در سال 1245 ﻫ . ق به ناخوشی و با درگذشت و به جای او میرزا محمدتقی علی آبادی مازندرانی صاحب دیوان پسر میرزا زکی مستوفی‌الممالک به سمت منشی‌الممالکی برقرار گردید.

مرحوم نشاط در سیاست نیز مرد مطلع و ورزیده‌ای بوده زیرا وی از مخالفین سرسخت جنگ دوم روس و ایران بود و استدلالش این بود که ما توانایی جنگ را با روسیه نداریم و به هر وسیله‌ای که شده از راه صلح با او درآییم[ii] لکن چون سیاست دولت خارجی دیگر مبنی بر این بود که باید حتماً با دولت روسیه جنگ بشود و ایران در اثر جنگ ضعیف و ذلیل گردد دیگر یاد هندوستان نکند این بود که جنگ شد و ایران مغلوب و به کلی از هم پاشیده و بلاشرط تسلیم دولت فاتح و غالب گردید و منتهی به عقد معاهده کذایی ترکمانچای شد. از تألیفات مرحوم نشاط کتابی است به نام گنجینه که میرزا عبدالباقی اعتضادالاطبا آن را به چاپ رسانده است.

 



[i]. لقب منشی‌الممالکی تا اواسط دوره سلطنت محمدشاه‌قاجار از القاب شغلی بوده بدین معنی که هر کس به اصطلاح امروز رئیس دفتر مخصوص شاهنشاهی می‌شد او را منشی‌الممالک می‌گفتند و از آن به بعد متصدی شغل مزبور را صاحب دیوان رسائل ـ وزیر رسائل ـ منشی حضور و دبیر حضور می‌نامیدند.

[ii]. خود روس‌ها هم مخالف با جنگ بودند.

 

 

منبع

بامداد، مهدی، "شرح حال رجال ایران"، انتشارات زوار، چاپ پنجم، تهران، 1378 ش.