مسجد سید (اصفهان)

محله بیدآباد و جنب بازارچه بیدآباد شهر اصفهان، استان اصفهان

مکان

اواخر نیمه دوم سده سیزده هـ.ق / 19 م

تاریخ بنا

حجت‌الاسلام حاج سید محمدباقر شفتی

مباشر و بانی بنا

قاجاریه

ویژگی‏های معماری و هنری و دوره

مسجد

نوع سازه

مذهبی

کاربرد سازه

 

مسجد سید (اصفهان)

این بنا در محله بیدآباد و جنب بازارچه بیدآباد واقع گردیده و بزرگترین و مشهورترین مساجد اصفهان از قرن سیزدهم هجری است که به وسیله حجت‌الاسلام حاج سید محمدباقر شفتی (1260-1180 ﻫ . ق) ـ از روحانیون بزرگ اصفهان ـ در اواخر نیمه اول قرن سیزدهم، ساختمان آن شروع شده و کاشیکاری‌ آن تا پایان نیمه دوم آن قرن ادامه داشته است. بخشی از تزیینات مسجد بعد از مرگ بانی بنا توسط پسرش حاج سید اسدالله و قسمتی توسط نواده‌اش حاج سید محمدباقر به اتمام رسیده و ظاهراً بخش‌های دیگری از تزیینات آن ناتمام مانده است.

 

Copy of Seyyed Mosque Esfahan 00160

ورودی و سردر مسجد سید اصفهان و نوار کتیبه کاشی به خط محمد باقر شیرازی

عکس: دانشنامۀ آریانیکا

 

نقشه بنای مسجد به صورت مستطیل شکل (85 × 95 متر) مجموعاً 8075 مترمربع وسعت دارد و از چهار جهت به بیرون راه پیدا می‌کند و بنای آن متشکل از بخش‌هایی است که در دیگر مساجد معتبر تکرار می‌شود: سردر، صحن، ایوان، گنبدخانه، شبستان‌ ستون‌دار، رواق و غرفه‌های دو طبقه اطراف صحن و به‌علاوه مدرس و حجره‌های مورد استفاده طلاب علوم دینی. سردرهای مسجد دارای کاشیکاری‌ و کتیبه‌های تاریخی و غیرتاریخی است. کاشیکاری‌ سردر شمالی مربوط به دوره اخیر است.

 

Copy of Seyyed Mosque Esfahan 00133

مسجد سید اصفهان، نمای بخشی از صحن و ایوان جنوبی مسجد

عکس: دانشنامۀ آریانیکا

 

کتیبه‌های مسجد عمدتاً به خط محمدباقر شیرازی است و بیشتر تاریخ‌های بین 1255 تا 1318 ﻫ . ق را در بردارند. صحن متناسب مسجد، در اطراف با غرفه‌ها و حجره‌های دو طبقه و ایوان‌ها محدود شده است و در میانه، حوضی شکیل دارد. نماهای ایوان‌ها و لچکی‌های غرفه‌ها و رواق‌ها با کاشی‌های خشتی دوره قاجار مزین شده و در ازاره‌ها نیز از پوشش سنگی استفاده شده است. در ضلع جنوبی صحن، ایوان اصلی و در پشت طرفین آن، گنبدخانه و شبستان‌های ستون‌دار قرار گرفته است. نمای داخلی و خارجی ایوان تماماً با کاشیکاری‌ پوشش یافته که معرف ترکیب زیبایی از نقوش مختلف و کتیبه‌های خطی است. بر بالای ایوان جنوبی، برج ساعتی با تزیین کاشی ساخته شده است. فضای داخلی گنبدخانه نیز کاشیکاری‌ تزیین شده و در آن یک محراب بزرگ و دو محراب کوچک در طرفین آن تعبیه شده است. در طرفین گنبدخانه، شبستان‌های ستون‌داری وجود دارد که دارای سطوح آجری هستند و به نظر می‌رسد که کار پوشش تزیینی آنها به اتمام نرسیده باشد. دیگر ایوان‌های صحن نیز با کاشیکاری‌، طاقنماها و کتیبه‌هایی نماسازی و تزیین شده‌اند.

 

Copy of Seyyed Mosque Esfahan 00074

بخشی از رواق مسجد با کاشی های خشتی دوره قاجار

عکس: دانشنامۀ آریانیکا

 

در اضلاع دیگر صحن، مهتابی‌ها و حجره‌هایی ساخته شده که با کاشیکاری‌ تزیین شده‌اند. حجره‌های مذکور جهت اقامت طلاب علوم دینی در نظر گرفته شده‌اند.

 

Copy of Seyyed Mosque Esfahan 00030

جزئیات کاشی کاری زیبای سقف دهلیز

عکس: دانشنامۀ آریانیکا

 

تالار تدریس و آرامگاه حجت‌الاسلام شفتی، از دیگر آثار درخور توجه مسجد است. آرامگاه، متشکل از گنبدخانه و رواقی است که با تزیینات متنوع کاشیکاری‌، گچبری، آیینه‌کاری و نقاشی به همراه کتیبه‌های متعدد مزین شده است. تالار تدریس نیز دارای ستون‌های چوبی، درها و پنجره‌های ارسی زیباست. این مسجد، از کارهای برجسته معماری دوره قاجاریه است که از نظر ویژگی‌های معماری و تزیینی ـ خاصه کاشیکاری‌ و کتیبه‌های فراوان ـ درخور توجه و مطالعه است.

این بنا به شماره 387 به ثبت تاریخی رسیده است.

 

منابع

«دائرة المعارف بناهای تاریخی، مساجد تاریخی»، پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی، ویرایش ادبی محمد مهدی عقابی، چاپ اول، 1378 ش

رفیعی مهرآبادی، ابوالقاسم. «آثار ملی اصفهان»، تهران، انجمن آثار ملی، 1352، صص 658-646؛

مشکوتی، نصرت‏الله. «فهرست بناهای تاریخی و اماکن باستانی ایران»، تهران، وزارت فرهنگ و هنر، 1349، ص 59؛

هنرفر، لطف‏الله. «گنجینه آثار تاریخی اصفهان»، اصفهان، ثقفی، 1344، صص 788-764؛

هنرفر، لطف‏الله. «اصفهان»، تهران، سازمان جلب سیاحان، 1345، ص 117.

6