فقه و حقوق

علاوه بر ترجمه وندیداد، كه متضمن مطالب فقهی بسیار است، كتابهای مستقلی نیز درباره فقه و حقوق وجود دارد.

شایست نشایست1

مانند غالب كتابهای پهلوی، این كتاب در نسخههای خطی عنوانی ندارد. بر اساس سنت، علمای زردشتی آن را «روایت» مینامیدند و این نام احتمالاً به سبب همانندی مطالب این كتاب با مطالب آثاری از زردشتیان است كه با نام «روایت» به فارسی در دست است. عنوان شایست نشایست را (آنچه شایسته است و آنچه ناشایست است) دانشمندان زردشتی قرن گذشته بدان دادهاند. نام نویسنده یا گردآورنده كتاب معلوم نیست. وی از تفسیرهای نسكهای اوستا به پهلوی (= زند) و خصوصاً از نسكهای مربوط به قوانین (= دینكرد) استفاده كرده است و گاه نام مأخذ مورد استفاده خود را نیز به دست میدهد. همچنین مؤلف از نظریات مكتبهای گوناگون فقهی و آرای مختلف آنان، گاه با تصریح نام صاحبان آرا و گاه با ذكر آنان به صورت مبهمِ «صاحبان آرا» یا «مقامات دینی» (= دستوران)، نقل كرده و گاه سلسله راویان را نیز آورده است. مانند آنچه از میدیوماه2 به نقل از آذرهرمز (آدُر اوهرمزد)3 به نقل از گوگُشنسپ4 آورده و آنچه از اَبَرگ5 به نقل از آذرفرنبغ به نقل از سوشانس ذكر كرده است.

در كتاب نشانهای دالّ بر زمان تألیف نیز وجود ندارد. اما از آنجا كه در كتاب هیچ نشانهای به دوران اسلامی نشده و برخلاف بعضی كتابهای پهلوی نوشته شده در قرن سوم و چهارم هجری، در آن به مشكلات زردشتیان در جامعه مسلمان اشارهای نرفته است و نیز با در نظر گرفتن نثر صحیح كتاب، میتوان حدس زد كه این كتاب در اواخر دوره ساسانی تألیف شده است، گرچه مانند كتابهای دیگر پهلوی نمیتوان اطمینان داشت كه در دورههای بعدی مطالبی بدان نیفزوده باشند. همچنین میتوان حدس زد كه كسی از همان روحانیان كه در تدوین نهایی زند وندیداد و نیرنگستان شركت داشتهاند، شایست نشایست را نیز گردآوری كرده باشد. بنابراین، تألیف آن پس از 632 میلادی بوده است.6 مطالبی نظیر مطالب شایست نشایست در كتابهای هیربدستان و نیرنگستان و روایات پهلوی و نیز صد در نثر وجود دارد. مقایسه این بخشها با یكدیگر، برتری اطلاعات دینی گردآورنده شایست نشایست را مینمایاند.

كتاب دارای ده فصل است و در آن مطالب گوناگون و متنوعی، خصوصاً درباره آیینها و مناسك دینی، آمده است. در این فصول ذكر بسیاری از اصطلاحات مربوط به قوانین دینی، لغات مربوط به پوشش، نامهای حیوانات و غیره درخور توجه است. مطالب فصول كتاب از این قرار است.

در فصل اول، از درجات هشتگانه گناهان و میزان تاوان آنها سخن رفته است. فصل دوم مربوط به جسد شخص درگذشته و مقررات دینی مربوط به آن است. فصل سوم بیشتر درباره قوانین مربوط به عادت ماهانه زنان است. فصل چهارم درباره كُستی (= كمربند دینی زردشتیان) و پیراهن دینی آنان و قوانین مربوط به آنهاست. فصل پنجم درباره گناه سخن گفتن در هنگام غذا خوردن و بعضی از اعمال دینی است. فصل ششم درباره گناهان و ثوابهاست. فصل هفتم درباره ستایش خورشید سه بار در روز و ستایش آتش و گناه خاموش كردن آن است. فصل هشتم درباره تاوان گناهانِ «مرگ ارزان»7 و برخی گناهان دیگر است. فصل نهم شامل مطالب گوناگونی است مانند در گذشتن موبدی در غربت؛ مباحثه دینی با هیربدان؛ درباره عبادت در آتشكده و جاهای دیگر؛ در مورد این كه اگر كسی در كشتی بمیرد، چه باید كرد. فصل دهم مفصلترین فصل كتاب است و در آن مطالب گوناگونی مانند اندازه كُستی؛ مراسم دینی درگذشتگان در فروردیگان (= ده روز پایان سال)؛ پرهیز از كشتن غیرقانونی بعضی از حیوانات؛ بعضی از قوانین تطهیر؛ درباره گناه ازدواج نكردن و این كه در این مورد، گناه زن بیش از مرد است، آمده است. اشاره به بعضی مطالب مربوط به عقاید عامیانه از موضوعات جالب توجه این فصل است.

از شایست نشایست دو نسخه اصلی وجود دارد: یكی نسخه K20 و دیگری نسخه M51. نسخههای دیگر از روی این دو نسخه استنساخ شده است.8 علاوه بر دو نسخه مذكور و نسخههای دیگر رونویسی شده از روی این دو نسخه، نسخه مستقل دیگری نیز از این متن در دست است و آن نسخه F33 است كه در كتابخانه مهرجی رانا در نوساری هندوستان نگاهداری میشود. تاریخ این نسخه 1245 یزدگردی است، ولی متأسفانه معلوم نیست از روی چه نسخهای استنساخ شده است.9 متن كتاب به فارسی ترجمه شده10 و واژهنامهای11 نیز برای آن فراهم آمده است.

 

پانوشتها

1- Šāyist nē šāyist

2- Mē(y)dyōmāh

3- Ādur-Ōhrmazd

4- Gō-Gušnasp

5- Abarag

6- Boyce, 1968, 40.

7- نك به قبل، ص 154.

8- در مورد این دو نسخه نك به بعد: بخش معرفی نسخههای خطی پهلوی.

9- Kotwal, 1969, 7.

در مورد شایست نشایست، نك به:

Tavadia, 1930, introduction; Tavadia, 1956, 111; Boyce, 1968; 39; de Menasce, 1983, 1177.

نیز تاوادیا، 1348، 149.

10- مزداپور، 1369.

11- طاووسی، 1365.

 

منابع

تفصلی، احمد و آموزگار، ژاله، «تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام»، انتشارات توس، تهران، 1386 ش.

 

 

8