برج نقاره‌خانه (شهرری)

سده 4 الی 5 هـ ق / 10 الی 11 م

 

برج نقاره‌خانه (شهرری)

شمال شهرستان ری و در غرب آبادی امین‌آباد، بر فراز كوه «طبرك» یا «تپه گبری»، شهر ری، استان تهران

مکان

سده 4 الی 5 هـ ق / 10 الی 11 م

تاریخ بنا

آل بویه؟

ویژگی‏های معماری و هنری و دوره

بقعه

نوع سازه

آرامگاه

کاربرد سازه

 

این برج در شمال شهرستان ری و در غرب آبادی امین‌آباد، بر فراز كوه «طبرك» یا «تپه گبری» واقع است. این مقبره كه بین مردم و در گذشته‌ی نه چندان دور به برج نقاره‌خانه مشهور است، ساختمانی به صورت كثیرالاضلاع هشت ضلعی با ارتفاع حدود 5/4 متر است كه از داخل دارای طرح مدور به قطر 20/3 متر است. این بنا كه گنبد آن فرو ریخته، بر سكویی به ارتفاع تقریبی 40 سانتی‌متر بنا گردیده است. نمای خارجی بنا مركز از طاقنماهایی با قوس جناغی است كه از سنگ‌های لاشه ساخته شده و در نبش هر یك از طاق‌ها، یك جرز آجری با برجستگی 20 سانتی‌متر از روی قاعده تا زیر پایه‌ی گنبد امتداد یافته است. عرض هر یك از طاقنماها به جز ضلع جنوب غربی كه ورودی در آن جای گرفته، 3/1 و ارتفاع آن‌ها، 65/2 متر است. محیط خارجی بنا حدود 11 متر است. مدخل بنا در جهت جنوب غربی و مشرف به اراضی تقی‌آباد قرار دارد. ورودی كم عرض بنا، فاقد هرگونه تزیین هنری است.

Description: Copy of Naqqareh Khaneh 03218

این مقبره كه بین مردم و در گذشته‌ی نه چندان دور به برج نقاره‌خانه مشهور است، ساختمانی به صورت كثیرالاضلاع هشت ضلعی با ارتفاع حدود 5/4 متر است كه از داخل دارای طرح مدور به قطر 20/3 متر است.

عکس: آرشیو دانشنامۀ آریانیکا

همچنان كه ذكر گردید، در بنای این برج،‌از سنگ‌های لاشه و قلوه و آجر بهره جسته‌اند. به احتمال زیاد، اسكلت برج با سنگ بنا شده و سپس روی آن را آجرچینی كرده بوده‌اند. در حال حاضر، آجركاری نمای برج، ‌تنها در حاشیه‌ی كنج‌های هشتگانه، لچكی طاقنماها و بخش فرازین طاقنماها به جای مانده است وجود طرح‌های تزیینی گردی و قرنیس برج، حكایت از اظرافت كارهای آجری برج در دوران آبادانی آن دارد. در گریو برج، سه بخش تزیینات آجری دیده می‌شود كه احتمالا مربوط به مرمت‌های چند دهه‌ی اخیر است؛ زیرا بنا بر نوشته‌ی شادروان محمد تقی مصطفوی – به نقل از یك فرد مطلع – تا از آغاز قرن حاضر، تزییناتی از كاشی‌های معروف به طلایی در حاشیه‌ی بالای برج وجود داشته است. بر روی این قسمت، شاهد قطاربندی زیبایی هستیم كه از تركیب سه ردیف مقرنس‌گونه حاصل شده است. این برج، از جمله بناهایی است كه متحمل صدمات زیادی شده است. در مرمت‌های دوره‌ی اخیر، با انجام خاكبرداری از كف برج به این نكته برخورد گردید كه برج نقاره‌خانه در اصل دارای سردابی بوده كه در سنگ كوه كنده بوده‌اند. مدخل این سرداب، در شمال شرقی خارج برج واقع شده است و به وسیله‌ی دو پلكان و یك راهروی باریك، بدان راه می‌یابند. دهانه‌ی سرداب، 80 و ارتفاع پلكان اول، 67 سانتی‌متر است و ارتفاع پله‌ی دوم به 43 سانتی متر می‌رسد. محوطه‌ی سرداب مستطیل شكلی به درازای 90/2 و پهنای 95/1 متر است. سقف سرداب، قوسی شكل و تمامی آن از آجر ساخته شده و ارتفاع آن از خیز طاق تا كف زمین، 30/1 متر است.

در خصوص تاریخ ساخت و صاحب مدفن،‌سند با ارزشی در كتاب سیاست‌نامه‌ی خواجه نظام الملك موجود است: «در شهر ری به روزگار فخرالدوله كه صاحب عباد وزیر او بود، گبری بود توانگر كه او را بزرجومیه گفتندی و بر كوه طبرك ستودانی كرد از جهه خویش و امروز بر جای است و اكنون آن را دیده‌ی سپاه سالاران خوانند و بر بالای گنبد فخرالدوله نهاده است و بسیار رنج و زر هزینه كرد بزرجومیه تا آن ستودان به دو پوشش بر سر آن كوه تمام كرد».

بر اساس این نوشته، اولاً بنا مربوط به دوره‌ی آل بویه بوده؛ ثانیا دارای گبند دو پوش بوده؛ و ثالثا به پیروی از سنت استودان سازی زمان ساسانی بنیان شده بوده است.

این بنا تحت شماره‌ی 203 به ثبت تاریخی رسیده است.

 

منابع

«دایرة المعارف تشیع»، تهران، موسسه‌ی دایره المعارف تشیع. ج3، 1371، صص 172-171؛

رکوعی، عزت‏الله. «سرزمین ما»، تهران، نشر کیوان،2/ 1374، ص 31؛

کریمان، حسین. «ری باستان»، تهران، انجمن آثار ملی، 1345، صص 478-477؛

مصطفوی، محمدتقی. «آثار تاریخی طهران»، تهران، انجمن آثار ملی، 1334، صص 279-274.

 

6