ابوالحسن اهوازی
نویسنده: بخش علوم
                                                                                                         

 اَبوالْحَسَنِ اَهوازی، احمدبن‌حسین، ریاضی‌دان و منجم ایرانی سده 4 و 5 ق. از تاریخ ولادت،وفات و جزئیات زندگی وی اطلاعی در دست نیست.تنها با توجه به نام وی می‌توان احتمال داد كه زادگاهش اهواز بوده باشد (قزوینی، 152-153). نام او در برخی نسخه‌های خطی شرح‌ المقاله‌ العاشره ‌لاقلیدس، اهوازی ضبط شده است و در نتیجه،یونگ و دخویه و آلوارت با استناد به فهرست فلوگل بر كشف‌الظْنون،وی را با عبدالله ‌بن‌هلال اهوازی یكی دانسته‌اند،اما این استنباط درست به نظر نمی‌رسد، زیرا عبدالله‌بن‌هلال در 165 ق.زنده بوده و تألیف شرحی بر اصول اقلیدس (نك‍: ادامه مقاله)در آن زمان بسیار بعید می‌نماید(زوتر،57).
بیرونی در آثار خویش چند بار از ابوالحسن اهوازی نام برده كه نشان دهنده اهمیت كارهای علمی اوست (تحقیق ماللهند،357،استخراج‌الاوتار،10). یك جا نیز به انتقاد از وی پرداخته و از ستمی كه اهوازی نسبت به خوارزمی روا داشته، سخن می‌گوید («فهرست»،40).همو در جای دیگری از ابوالحسین احمدبن حسین اهوازی كاتب نام می‌برد و كتاب معارف‌الروم را به وی نسبت می‌دهد (الآثارالباقیه، 289، 293). زوتر احتمال می‌دهد كه این دو تن یكی بوده باشند. وی همچنین بر آن است كه ابوالحسن اهوازی، فرزند ابواحمد حسین بن كرنیب اهوازی (نك‍:ه‍ د، ابن كرنیب) است (زوتر،57-58). شایان توجه است كه ابوالحسن اهوازی در رساله خود از ابوجعفر خازن (ه‍ م) كه در حدود 360 ق درگذشته،یاد كرده است. از این رو می‌توان نتیجه گرفت كه روزگار كهنسالی اهوازی با دوران كودكی بیرونی مقارن بوده است (نك‍:قربانی،76).
تنها اثر موجود اهوازی كتابی است با عنوان شرح المقاله ‌العاشره من كتاب اقلیدس كه چند نسخه از آن در كتابخانه‌های برلین(آلوارت،V/313)،پاریس (دوسلان،436) و استانبول (كراوزه،708) موجود است.دو نسخه نیز در كتابخانه‌های دانشگاه تهران (مركزی،3/904) و دانشكده ادبیات دانشگاه تهران (دانش پژوه،43-44، 92) موجود است.

منابع و مآخذ:

بیرونی،ابوریحان،الآثارالباقیه عن القرون الخالیه،به كوشش ادوارد زاخاو،لایپزیگ،1923؛
همو،استخراج الاوتار فی
الدائره،به كوشش احمد سعید دمرداش،مصر،1965م؛
همو،تحقیق ماللهند،حیدرآباد
دكن،1377ق/1958م؛
همو،«فهرست»،در مقدمه زاخاو بر الآثارالباقیه(نك‍:هم‍)؛
دانش
پژوه،محمدتقی،فهرست نسخه‌های خطی كتابخانه دانشكده ادبیات ،تهران،1344ش؛
«دائرة
المعارف بزرگ اسلامی»، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، نشر مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، جلد 5، 1370 ش

قربانی،ابوالقاسم،زندگینامه علمی ریاضی‌دانان دوره اسلامی،تهران،1365ش؛
قزوینی،زكریا، آثارالبلاد و
اخبارالعباد،بیروت،1380ق/1960م؛
مركزی،خطی؛

نیز:


Ahlwardt; De Slane; Krause, ”Stambuler Handschriften islamascher Mathematiler“, Beiträge zur Erschliessung der arabischen Handschriften in Istanbul und Anatolien,ed.Fuat Sezgin,Franlturt,1986,vol.II;Sater,Heinrich,Die Mathematiker und Astronomen der Araber und ihre Werke,Leipzig,1900.

برگرفته از: دائرةالمعارف بزرگ اسلامی

5